ઇતિહાસ

કચ્છ પ્રાચીન ભૂમિ છે. જેનો મહત્વનો પ્રાચીન ઇતિહાસ યુગ છે. ભૌગોલિક લાક્ષણિકતાઓ અને કાચબાને મળતા ભુપૃષ્ઠ લક્ષણોને કારણે તેનું નામ કચ્છ પડયું. પ્રાચીન સાહિત્યમાં તેના આ નામનો ઉલ્લેખ છે. મલ્લીનાથીએ અમરકોષ પરના તેના ભાષ્ય સંજીવનીમાં તેની નીચાણમાં આવેલા ભેજવાળા પ્રદેશ કે પડતર જમીન તરીકે વ્યાખા કરી છે. આ નામનો પુરાણોમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યા છે, આ પ્રદેશના નામ વિદેશના મુલાકાતીઓ દ્વારા અથવા આ પથ્થરની પથ્થરો, કાંસ્ય નકશીકામમાં, જૂની લેખન અથવા હસ્તલિખિત હસ્તપ્રતોમાં લેવામાં આવતા વિવિધ પાણીમાં જોવા મળે છે. ખ્રિસ્તી યુગમાં ઉદ્ભવતા પહેલા સૌરાષ્ટ્ર અને સિંધ વચ્ચે આવેલું આ ક્ષેત્ર અભારી તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું હતું, અને આ નામનો ઉલેખ મહાભારતમાં પણ છે.

કચ્છની વહીવટી પૃષ્ઠભૂમિ થોડી ગુઢ લાગે છે. પ્રાચીન સમયથી ઉત્તર અને પૂર્વથીમાં આાવતા વિવિધ જાતિઓ અને ધર્મના લોકો દ્વારા જમીન ૫ર કબજો  કરવામાં આવેલ હતો. ઇતિહાસના દરમિયાન તેના  સમયાંતરે વિવિધ રાજવંશોનું  આધિપત્ય હતું, અને  સિંધ અને ગુજરાત પર તેની સત્તાનો ઉપયોગ કર્યો હતો. તે એક વખત મૌર્ય સામ્રાજ્યનો એક ભાગ પણ બન્યો હતો અને પછી સાકા, ક્ષત્રપ, ગુપ્તા અને હૈહાયસના સત્તા હેઠળ આવ્યા બાદમાં મૈત્રક, ગુર્જાર, ચાલુક્ય, ચાવડા, સોલંકી, કાઠીઓ અને અન્ય ગુજરાતના રાજાઓએ શાસન કર્યું. આથી ગુજરાત સાથે કચ્છનો નિકટતાથી જોડાયેલો છે, જેનો આ ક્ષેત્રે ૫ર ભારે પ્રભાવ પાડ્યો છે.

કચ્છનો ઇતિહાસ પ્રાચીન અને અર્વાચીન એમ બે સમયગાળા અથવા જાડેજા રાજવંશની ૧૪ મી સદીની શરૂઆતના  સમયગાળા અને પછીના સમયગાળામાં વિભાજિત કરી શકાય છે. જ્યારે સિંધના સામ રાજપુત શાસકોએ કચ્છ પ્રદેશ જીતી લીધો ત્યારે ૧૪ મી સદી દરમિયાન કચ્છનું એક અલગ રાજ્ય અસ્તિત્વમાં આવ્યું. પ્રાચીન હિન્દુ લખાણોમાં, આ પ્રદેશને સમુદ્ર કિનારે અથવા રણ વિસ્તારમાં જમીન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

ઈ.પુર્વે ૧૪૨-૧૨૪ દરમિયાન કચ્છ મહેન્દ્ર સામ્રાજ્યનો ભાગ હતો, જે જમ્મુથી સૌરાષ્ટ્ર સુધી વિસ્તરેલો હતો. આ ઈ.પુર્વે ૧૨૦ પછી તરત જ ગ્રીકો બેક્ટ્રિયન સામ્રાજ્ય ઉથલાવી ગયું અને સેથિયનો, જેને ભારતીય લોકો સાકશક અથવા મિનિ વસાહત તરીકે ઓળખતા હતા, તેઓ પોતાને કચ્છ અને ઉત્તર ગુજરાતના અન્ય ભાગોમાં૫ર પોતની સતા  સ્થાપિત કરી. વિક્રમાદિત્ય દ્વારા ઈ.પુર્વે  ૫૬ થી ૨૦-૩૦ વર્ષ પછી પાછા આવ્યા અને ચોક્ટીસિન દ્વારા એક રાજવંશની સ્થાપના થઈ, જે બાદમાં, ખ્રિસ્તી યુગની પ્રથમ સદીમાં પાર્થિયન્સને ઉથલાવી નાખી, પાર્થિયન્સની સતા સિંધથી ભરૂચ સુધી દક્ષિણ સુધી ફેલાયેલી હતી.

કચ્છનો આગળ ઉલ્લેખ છે કે આઠમી સદી (લગભગ ૭૧૪) ની શરૂઆતમાં તેલિગુના પરમારના મૃત્યુ ૫છી, કચ્છને ચારણોને સો૫વામા આપવ્યુ હતું. આ સમયે કચ્છના અન્ય મુખ્યતવે  ચાવડા વંશની વસ્તી હતી. આ સમય દરમિયાન આરબોએ, કાઠિયાવાડ અને ગુજરાત દરિયાકિનારા પરના હુમલાઓ કરી સિંધનો વિજય મેળવ્યો હતો. નવમી સદીમાં તેઓએ કચ્છના દરિયાકિનારા પર વસાહતો બનાવી હતી.

અલ-બરુની (૯૭૦-૧૦૩૯) કચ્છના વર્તમાન નામનો ઉલેખ આપી કહે છે કે સિંધુંની એક શાખા કચ્છની સરહદે થઇ સિંધ સાગરમાં વહે છે. અગિયારમી સદીની શરૂઆતમાં (૧૦૨૩), અણહીલવાડાના ભીમદેવ -૧ (૧૦૨૨-૧૦૭૨) મોહમદ ગઝનીથી બચવા કાન્તકોટ સુધી ભાગી ગયા. સદીની નજીકમાં પ્રાંત, સિન્કરના ચોથા સુમરા રાજકુમાર સિંહર દ્વારા મણિકાબાય સુધી પહોંચ્યું હતું.

ઈ ૯૫૦થી, લગભગ ત્રણ સદીઓ સુધી, કચ્છે ચાલુક્ય સામ્રાજ્યનો ના કબજામા રહયો હતો. જે ઉત્તમ દસ્તાવેજી પુરાવા છે. ત્યાં છ જેટલા શિલાલેખો છે જેમા, ભીમા પ્રથમના બે કે ત્રણ, જયસિમ્હા સિધરાજના અને એક અને વાઘેલા અથવા રાજા અર્જુનદેવ અને સારાંગદેવ ના એક શિલાલેખ છે. આ પુરાવાઓથી , ગુજરાતમાં ચાલુક્ય શાસનનો કાર્યકાળ ઇ ૧૦૨૯ થી ૧૨૫૭ સુધી હતો તેમ ચોક્કસ પણે કહી શકાય છે. અને કચ્છએ ચાલુક્ય સામ્રાજ્યનો એક અભિન્ન ભાગ હતો.

કચ્છનો આધુનિક ઇતિહાસ, સિંધ જાતિઓના સમા રાજપૂતોની દ્વારા કચ્છને જીતેલી તારીખથી કહેવાય છે. આ ચૌદમી સદી દરમિયાન થયું હતું અથવા પૂર્ણ થયું હતું. પંદરમી સદીની શરૂઆતમાં (૧૪૧૦) મુઝફાર શાહ (૧૩૯૦-૧૪૧૧) એહમદાબાદ વંશના સ્થાપકે  કાન્તકોટના વડાને હરાવ્યા હતા. આ હાર છતાં, કચ્છ ૧૪૭૨ સુધી સ્વતંત્ર રહ્યું હતું. આમ, કચ્છ ફરી એકવાર ગુજરાતના શાસકોની સાદરતા હેઠળ પસાર થઈ ગયો અને ૭૩ વર્ષ સુધીનો સાસન રહ્યો, જે ઈ ૧૫૧૦ સુધી ચાલ્યો.

સોળમી સદીની શરૂઆતમાં, કચ્છના રાજાને અફઘાન રાજવંશ (૧૫૧૯-૧૫૪૩) સાથે કોઈ મૈત્રીપૂર્ણ સબંધો ન હતા. સિંધના ઇતિહાસકારોના જણાવ્યા અનુસાર, લગભગ ૧૫૩૦ માં, શાહ હુસેન (૧૫૨૨-૧૫૪૪) કચ્છમાં પ્રવેશ્યા અને રાવને  પરાજીત કર્યા. આ સમયે જાડેજા પરિવારની ત્રણ શાખાઓના પ્રતિનિધિ જામ દાદરજી, જામ હમીરજી અને જામ રાવલ હતા. મુગલ સમ્રાટ જહાંગીરના સમય દરમિયાન, ભાર્મલ માન આપવા અને નાઝારણું  આપવા અહમદાબાદ ગયા હતા. જહાંગીર તેમનીથી  ખૂબ જ ખુશ થયા હતા અને યાત્રાળુઓને મક્કા તરફ જવા કચ્છની ધરતીનો ઉપયોગ કરવાની શરતે કચ્છ પરત આપ્યું હતું. ખેગર -૧ (૧૫૪૫-૧૫૮૫) દ્વારા  જામ રાવલ ઉપરની જીત પછી, તેમણે નાખત્રણા નજીકની જૂની રાજધાની લખિયારવિરા કબજે કરી. તેઓ  અમદાવાદથી ખૂબ જ પ્રભાવિત  હતા, જ્યાં તેમણે તેમના જીવનના શેષ વર્ષો પસાર કર્યા હતા. અને કચ્છમાં તે સમાન શહેરો સ્થાપવાની ઇચ્છા સાથે, તેમણે અંજારની સ્થાપના ઇ ૧૫૪૬ માં  અને ત્રણ વર્ષ પછી ભુજની ઇ ૧૫૮૦ માં અંજારની સ્થાપના કરી હતી અને રાયનપુર-મંડવીના બંદરનું પાયો નાખ્યો હતો. ખેગરે કલા અને હસ્તકલા અને કૃષિના વિકાસ તરફ ધ્યાન આપ્યું હતું.

મુગલ સામ્રાજ્યના પ્રાંત તરીકે; કચ્છ સવા સદી (૧૫૮૩-૧૭૧૮)થી વધુ સમયથી હુમલાથી મુક્ત રહયું હતું. પરંતુ તેના ત્રણ વર્ષબાદ, તેને મુજેઝિન બેગ હેઠળ શાહી દળોનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. પરંતુ અગાઉ જોયું તેમ, સ્થાનિક કચ્છી ઇતિહાસકારો તેમજ સર રશબ્રૂક વિલિયમ્સ રાવ રાયધાનજીના શાસનનો ઉલ્લેખ કરે છે. અન્ય કર્મચારીને ૧૭૨૧ માં ૫દવીની  માગણી કરવામાં આવી હતી. આ સમયે નવાબ કેસર ખાનને આ હેતુ માટે કચ્છ મોકલવામાં આવ્યો હતો. અબડાસાના એક ખુલ્લા નગર, નાલીયા પર હુમલો કર્યા પછી પણ તે પરાજીત થઇ પાછો ફર્યો.

૧૭૪૧ માં, લાખજી રાવએ તેમના પિતાને કેદ કરી અને કચ્છનું શાસન સંભાણ્યું. રાવ દેસાલજીએ ૧૮૬૦ સુધી કચ્છનું  શાસન કર સંભાણ્યું.  કેટલાક વર્ષો સુધી  રાવ દેસાલજી અને તેમના મોટા પુત્ર વચ્ચે કમનસીબ ઝઘડઓ  થયા. પરંતુ તેમના જીવનના અંત પહેલા, મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધો સ્થપાયા. ૧૮૫૯ માં તે કેટલાક સમય માટે ગંભીર બિમારીથી પીડાતા હતા અને રાવએ સરકારને રાજ્ય બાબતોના બોજમાંથી મુક્ત કરવા માટે એક સુબાની નિમણૂંક કરવાની વિનંતી કરી હતી. તેમની ઇચ્છાને મંજૂર કરવામાં આવી હતી, અને ૧૨ મી જુલાઈના રોજ રાષ્ટ્રપતિ તરીકે રાજકીય એજન્ટ અને, રાવે પ્રજાસત્તાકના સભ્યો તરીકે વારસદાર, મંત્રી અને બે જાડેજાના વડાઓ પસંદ કર્યા હતા. ત્યાર પછીના વર્ષની  ૨૧ મી જૂને, રાવની તાકીદે વિનંતી પર, શાસન વિસર્જન થયું અને રાજ્યનું  સંચાલન વારસદાર, રાવ પ્રગમલજી -2 ને સોંપવામાં આવ્યું, જેણે ૧૮૬૦ થી ૧૮૭૫ સુધી શાસન કર્યું હતું. પ્રગમલજીના બાદ રાવ ખેંગર-3 દ્વારા ફક્ત દસ વર્ષ સુધી શાસન કર્યું હતું, અને રાજકીય એજન્ટની દેખરેખ હેઠળ રાજ્ય બાબતોનું સંચાલન કરાતું  હતું. સ્વતંત્રતા સુધી રાજવંશ ચાલ્યો.

કચ્છનો  હાલનો જિલ્લા ભૂતપૂર્વ કચ્છ અને મોરબી રાજ્ય ના ૧૦ ગામનો બનેલું છે. ૧૯૪૭  પછી, તે મુખ્ય કમિશનર દ્વારા ભારત સરકાર દ્વારા સંચાલિત ‘ક’ રાજ્યનો ભાગ હતો. નવેમ્બર ૧૯૫૬ માં, રાજ્યોનું પુનર્ગઠન કરવામાં આવ્યું હતું અને વિદર્ભ, મરાઠાવાડા, સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છ પ્રદેશો સાથેનું મોટું દ્વિભાષી રાજ્ય બોમ્બે રચાયું હતું અને કચ્છ જીલ્લા દ્વિભાષી રાજ્યનો એક ભાગ બન્યો હતો. છેવટે, ૧ મે, ૧૯૬૦ ના રોજ બોમ્બે રાજ્યનું વિભાજન કરવામાં આવ્યું અને તે તારીખથી ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્રનું અલગ રાજ્ય રચાયું, કચ્છ જીલ્લા નવા રચાયેલા ગુજરાત રાજ્યનો ભાગ બન્યો.

કચ્છ જીલ્લાના કેટલાક ભાગો પર સાર્વભૌમત્વ અંગે ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે સરહદી વિવાદના કારણે કચ્છના જિલ્લાએ સ્વતંત્રતા પછી ધ્યાન ખેંચ્યું હતું. ભારત અને પાકિસ્તાન સરકારે સીમા વિવાદને નિષ્પક્ષ ટ્રાયબ્યુનલને દ્વારા નીકાલ કરવાનું નક્કી કર્યું. ૩૦ મી જૂન, ૧૯૬૫ ના રોજ તેઓ સંમત થયા કે ટ્રાયબ્યુનલનો નિર્ણય તેમને બંને પર બંધનકર્તા રહેશે અને કોઈપણ સ્થાને અંગે પૂછવામાં આવશે નહીં. જિનીવાના મુખ્યમથક ખાતે ટ્રાયબ્યુનલની રચના કરવામાં આવી હતી. ટ્રિબ્યૂનલે બંને બાજુની દલીલો સાંભળ્યા, બંને પક્ષો દ્વારા રજૂ કરેલા દસ્તાવેજો, નકશા વગેરેની તપાસ કરી અને ૧૯ મી ફેબ્રુઆરી, ૧૯૬૮ ના રોજ એવોર્ડ આપ્યો જે ઈન્ડો પાકિસ્તાન પશ્ચિમી બાઉન્ડ્રી કેસ ટ્રાયબ્યુનલના એવોર્ડમાં સમાવિષ્ટ થાય  છે. તદનુસાર, જમીન પર થાંભલા બાંધીને સરહદની સીમાચિહ્નનું કામ ૧૯૬૮ માં હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું અને જૂન ૧૯૬૯ માં પૂર્ણ થયું હતું.